play_arrow

keyboard_arrow_right

skip_previous play_arrow skip_next
00:00 00:00
playlist_play chevron_left
volume_up
chevron_left
  • play_arrow

    Bonus: ścinki historyczne nr 1
    Nerdy Nocą

  • Start
  • keyboard_arrow_right podkast
  • keyboard_arrow_right
  • keyboard_arrow_right#065 Historia 7. Początki epoki żelaza
play_arrow

podkast

#065 Historia 7. Początki epoki żelaza

kya 2020-05-01 30


Tło
share close

Historia, jakiej nie uczą w szkole, część siódma. Tej nocy suniemy przez XI i X wiek przed naszą erą, od bolesnych Ramzesów przez mandat niebios po łacinę.

Uzupełnienia:

  • prawdziwa anegdota o kleju,
  • wynalazki: siewnik, zegar wodny, zegar słoneczny, tokarka,
  • bitwa w dolinie rzeki Tollense (70 km od Świnoujścia),
  • przypominamy nordycką epokę brązu,
  • przepis na quiche z Kisz.

Epoka żelaza

Praktyczne różnice między brązem a żelazem. Skąd brać rudę? Ukłon w stronę bakterii.

Egipt

Zaglądamy do Egiptu po bitwie pod Djahy. Dwudziesta dynastia bolesnych Ramzesów (Ramessydów).

Pierwszy znany strajk w historii. Chwilę później spisek pałacowy przeciwko Ramzesowi III.

Ambitne plany Ramzesa IV. Interesująca postać: Ramessesnakht, najwyższy kapłan Amona.

Ramzes V i najazdy z Libii na Dolinę Królów. Ramzes VI — spokój w stolicy, potęga Ramessesnakhta i kryzys gospodarczy. Dzisiaj mam się dobrze, a jutro jest w rękach bogów.

Ramzes VII i astronomiczne ceny zboża. Pomijalny Ramzes VIII. Ramzes IX i anegdota korupcyjna o rabunkach grobów. Śmierć Ramessesnakhta.

Ramzes X, ostatni władca, który rządził także Nubią. Ramzes XI i całkowity rozkład władzy centralnej. Koniec 20. dynastii i Nowego Państwa (które nieprawidłowo nazywamy Nowym Królestwem), początek Trzeciego Okresu Przejściowego w Egipcie.

Greckie wieki ciemne

Zanik cywilizacji mykeńskiej. Sztuka protogeometryczna i wynalazek cyrkla.

Zaglądamy do miasta Lefkandi na wyspie Eubei.

Anatolia

Imperium Hetytów upada, powstają królestwa późnohetyckie. Pierwszy alfabet, pismo protosynajskie. Powstają Frygia i Lidia.

Asyria i Elam

Środkowe Imperium Asyryjskie po obaleniu Tukulti-Ninurty. Krótkotrwałe Imperium Elamu. Jak się zakwalifikować jako imperium?

Władca Asyrii Aszur-dan I i król Elamu Szutruk-Nahunte nadeptują Babilon. Babiloński król Nabuchonodozor I odgryza się i wymiata Elam z mapy.

Asyria radzi sobie najlepiej w okolicy. Aszur-Resza-Iszi I uspokaja ambicje Babilonu oraz walczy z Amorytami i Ludami Lądu. Tiglat-Pileser I nakłada Aramejczykom (w 28 kampaniach), Fenicji, Frygii, ludom Kaska, a także buduje świątynie i parki oraz mówi o sobie bardzo dobrze.

Fenicja

Złoty wiek cywilizacji Fenicjan. Czym handlują? Śpią na srebrze. Omawiamy korpus cisjordański i wynalazek fałszowania pieniędzy. Libańskie cedry. Dziękujemy za wino w Europie. Skąd Fenicjanie biorą metale? Mityczne Kasyterydy, zasięg portów fenickich, miasto Kadyks.

Indie

Zanik urbanizacji po upadku cywilizacji Harappa. Okres wedyjski — rozważamy niuanse przekazów ustnych. Bitwa Dziesięciu Królów i królestwo Kuru. Wedyjskie źródła na temat życia codziennego, wytopu żelaza i podziału na kasty.

Ameryka Południowa

Cywilizacja Olmeków i miasto San Lorenzo Tenochtitlan zbudowane na terasach. Struktura społeczna odwzorowana w architekturze. Święte kanały.

Wynalazki olmeckie: piramidy, rytualne upuszczanie krwi, pismo, piłka kauczukowa, oddawanie czci jaguarom, gigantyczne głowy, kalendarz długiej rachuby i zero.

XI w. p.n.e.

Schyłek Środkowego Imperium Asyryjskiego. Król Aszur-bel-kala w Asyrii walczy z Aramejczykami, buduje ogrody zoologiczne i botaniczne. Wojna domowa. Dziesięciu nieistotnych królów i ogólnie bryndza.

Koniec Nowego Państwa (które nieprawidłowo nazywamy Nowym Królestwem) w Egipcie, czterysta lat karamby. Po nieszczęsnych Ramzesach nastaje 21. dynastia założona przez Smendesa. Podział władzy w Egipcie: Dolny dla króla, Środkowy i Górny dla kapłanów Amona. Kapłan Herihor mianowany królem, skomplikowane układy dynastyczno-polityczne.

Ruchy w Atenach. Koniec władzy absolutnej i mitycznych władców miasta, ostrożne początki archontów, wyborów i rad.

Alfabet fenicki! Pismo spółgłoskowe, które rozchodzi się szeroko po terenie.

Chiny — koniec dynastii Shang krok po kroku. Najważniejszy król Di Xin wtrąca do więzienia swojego wasala, króla Wen. Król Wen wychodzi i podbija innych wasali króla Di Xin, który nie zwraca uwagi, ponieważ jest zajęty. Gigantyczna bitwa pod Muye. Zalety i wady uzbrajania niewolników. Początek najdłuższej dynastii starożytnych Chin — Zhou.

Przypominamy koncepcję mandatu niebios i jej daleko idące konsekwencje.

X w. p.n.e.

Półwysep apeniński – lud Latynów i łacina.

Rozważamy historię tych czasów przedstawioną w Biblii. Królestwo Izraela, królestwo Judei i król Dawid kontra archeologia.

Na tron Egiptu wstępuje Libijczyk, Osorkon Starszy. Odcyfrowujemy następujące po nim zamieszania królewskie i połączenie urzędów królewskiego i kapłańskiego. Koniec 21. dynastii.

Faraon Szeszonk I. Król Salomon i jego świątynia. Masoni, kabała, Indiana Jones. Upadek Zjednoczonego królestwa Izraela i faraon Sziszak. Sprawdzamy biblijną wersję historii i wpadamy twarzą w egipską chronologię.

Na deser rozważamy obrazoburczą chronologię Davida Rohla i zapowiadamy następną część historii.


Wrzuć pięć złotych na patronite.pl/kya! Zainwestujemy w produkcję tajnych kompletów.

2020.04.13 / 2020.05.01

Komentarze

Komentarzy: 30 w sumie.
  1. Aga on 2020-05-02

    Cudowne dwie godziny z Wami!
    Kilka uwag jako specjalistka od historii Anatolii:
    1. Hatussa wymawia się Hatusza.
    2. Mówienie, że koło 1000r.p.n.e. nic się u Greków nie działo jest niesprawiedliwe. W tym czasie rusza ekspansja Greków Eolskich na teren Wysp Egejskich i Zachodniej Anatolii. Zakładane jest Dodekapolis, czyli bardzo ważny dla tych terenów związek 12 miast. Będzie on ważnym graczem w tym terenie.
    3. Frygowie pochodzili z Tracji (teren dzisiaj rozbity pomiędzy Bułgarię, Grecję i Turcję).
    Gdyby ZMW miał pytania o cokolwiek związanego z Anatolią i Morzem Egejskim to chętnie pomogę. Mam nawet kilka ciekawostek z ostatnich badań

  2. Lorak on 2020-05-02

    Uwaga metalurgiczna co do brązu.
    Topimy cynę w tych jej 231 stopniach celsjusza. I dodajemy do niej drobno pokruszoną miedź. I uwaga – w płynnym metalu drugi metal rozpuszcza się poniżej swojej temperatury topnienia!
    A to ogromnie ułatwia sprawę…

  3. Konrad on 2020-05-02

    Dodatek na temat metalurgii, na prośbę Kai:

    https://pl.wikipedia.org/wiki/Eutektyka

    Odnosząc to do naszego przypadku: mieszanina dwóch metali może być łatwiej topliwa niż czysty metal. Ważne są proporcje i to co mieszamy. Znalazłem wykres fazowy dla stopu miedź-cyna i faktycznie wtedy nie trzeba osiągać temperatury topnienia czystej miedzi żeby się stopiła 🙂

    https://www.researchgate.net/figure/Phase-diagram-for-alloys-of-copper-and-tin-bronze-The-area-above-the-bold-line_fig1_319313759

  4. Aga on 2020-05-02

    Upadek kultury Mykeńskiej w XI w. p.n.e. umownie rozpoczyna Wieki Ciemne. Historia popularna mówi, że wzorem Kononowicza „nie będzie niczego”, co jest błędnym założeniem. Wieki Ciemne nazywane są tak nie z powodu tego, że nic się nie działo, tylko z powodu znaczącego spadku źródeł informacji. Ma to związek z brakiem powszechnego dokumentowania dziejów tego okresu w piśmiennictwie. Ludność terenów greckich posługiwała się pismem linearnym B ze względu na wpływ jaki wywierały na nie Mykeny. Po ich upadku „do głosu” doszły inne plemiona które uznały słabnięcie Myken za okazję do ekspansji. Głównie chodzi tu o Dorów (aktywnych już od XII w. p.n.e.). W ten sposób porzucono linearne B w wielu miejscach i stąd brak informacji. To, co wiemy o tym okresie w większości zawdzięczamy badaniom obiektów- głównie osad, ceramiki i analizom rozprzestrzeniania się poszczególnych języków. Oczywistym zatem jest, że okres wędrówek nie pomaga w tworzeniu silnych miast czy państw których struktury mogłyby wykształcić źródła piśmiennicze (sztuka, urzędnicy).

    Klasycznie Wieki Ciemne dzieli się na 3 części a ich nazwy pochodzą o styli ceramiki znajdowanej w tych okresach:
    submykeński (do 1050 r. p.n.e.)
    protogeometryczny (do 950r. p.n.e.)
    geometryczny (do 750r. p.n.e.)
    Istnieje rozszerzony podział dla samych Aten i okolic, ale to już wyższa szkoła jazdy. Ma to związek z tym, że obszar ten jest najlepiej zbadany i jednocześnie rozwijał się trochę inaczej niż inne tereny.

    Okres submykeński: Ceramika w zdobieniach ma pewne charakterystyczne elementy zdobień mykeńskich ale jest dużo prostsza w formie. Dominują figury geometryczne, pasy. Brak przedstawień figuralnych.
    Wspomniani już Dorowie pochodzili pierwotnie z okolic Dunaju i Gór Pindos (Grecja, wschodnia Albania), mówili oni dialektem Doryckim. Najprawdopodobniej słabnące wpływy mykeńskie zmotywowały ich do wędrówki i zasiedlenia całego obszaru Półwyspu Peloponeskiego. Wyjątkiem była Arkadia, gdzie udało się utrzymać Achajom. Dorowie przejmują Spartę.
    Dorowie nie byli jedynymi plemionami które zaczęły się przemieszczać a wręcz można powiedzieć, że Dorowie dali sygnał do wędrówek innych plemion jak np. Jonowie i Eolowie. Nie jest pewne czy uciekali oni przed ekspansją Dorów, czy zwyczajnie szukali nowych, lepszych terenów.
    Ważne zdarzenia: Rzym jako osada już istnieje i nazywany jest Septimontium. Pod terenem Forum Romanum odkryto pochówki datowane na ten okres a w grobach odkryto dowody handlu (dziecięca bransoletka z kości słoniowej, koryncka ceramika, bursztyn). Według mitu założycielem tej osady miał być Eneasz wyrzucony z Troi, Dionizjusz z Halikarnasu zaś nazywał pierwotnych mieszkańców Rzymu Aboriginami (prawdopodobnie od „ab originae” – od początku).
    Forumuuje się królestwo Kummuh – późniejsze Królestwo Kommagene.
    Dorowie docierają do Anatolii i kolonizują te obszary. Powstaje pierwsza osada nad Bosforem – późniejsze Bizancjum/Konstantynopol.
    Formułuje się państwo Frygii (ze stolicą w Gordionie „odziedziczonym” po Hetytach).
    Po upadku panowania Egiptu pod którego panowaniem byli Fenicjanie, rozpoczyna się szeroka ekspansja handlowa Fenicjan. Ich towary, choć w ograniczonej ilości docierają do ludów greckich co jest dowodem, że istniały tam mimo chaosu porty obsługujące handel. Dzięki Fenicjanom Grecy rozpoczynają nieśmiałe jeszcze uprawy winorośli.
    Okres protogeometryczny: Większe obszary ceramiki pozostawały niedekorowane a same dekoracje harmonizowały z kształtem naczyń.
    Rośnie rola Eolów i Jonów w wędrówkach plemion. Eolowie podbijają zachodnie wybrzeża Anatolii (głównie środkową część) i tworzą Dodekapolis – związek 12 miast prowadzących wspólną politykę i interesy. Jest to początek historii Efezu i Smyrny. Tworzy się Porządek Eolski poprzedzający trzy znane bardziej porządki (dorycki, joński i koryncki) w stylu antycznym. To właśnie Eolom i Jonom przypisuje się „wynalezienie” polis – miast-państw.
    Ateny zyskują na znaczeniu, najprawdopodobniej dlatego, że wędrówki plemion ominęły te tereny i miast spokojnie trwało i się rozwijało.
    Okres Geometryczny:
    Formułuje się królestwo Lidii, które w VII w. p.n.e. jako pierwsze rozpocznie produkcję monet. Spora część mitologii lidyjskiej przejdzie później do klasycznej mitologii greckiej.
    W Smyrnie rodzi się Homer.
    750 p.n.e. to czas powstania pierwszego znanego nam napisu w alfabecie greckim (greka archaiczna z której wywodzi się greka starożytna) Odkryto go na naczyniu znalezionym w Italii. Był to tak zwany Puchar Nestora z Pithekoussai. Z tego okresu pochodzi też graffiti z Lefkandii i Eretriai oraz Inskrypcja Diplońska z Aten. Sam alfabet grecki został zapożyczony od Fenicjan a fakt, że odkryto go tak wcześnie w Italii dowodzi, że musiał być używany już wcześniej na rdzennych terenach Grecji – szacuje się, że od czasów protogeometrycznych.
    Początki Magna Graecia, czyli osad greckich na terenie Italii.
    Na podstawie badań greckich stoczni z tego okresu, stwierdzono, że Grecy budowali pierwsze statki które mogły pełnić też funkcję okrętów wojennych. Można to uznać za początki marynarki wojennej.

  5. majorwitek on 2020-05-02

    @aga: pięknie dziękuję, przegapiłem ten prawdopodobny początek rzymu! zapowiedziałaś też sporo z rzeczy, o których będzie w następnym i zanastępnym odcinku 🙂

  6. Muczachan on 2020-05-03

    No kaman. Jakim cudem w polskim by miało brakować odpowiednika tak podstawowej rzeczy jak “pie” czy “quiche”. Niniejszym przypominam o istnieniu placków. Z dowolnym farszem.

  7. uksiu on 2020-05-06

    Pod tym linkiem dowiecie się więcej o pierwszym strajku w historii, o którym wiemy z pisanych źródeł. Czyli o strajku robotników z Doliny Królów 3177 lat temu. Tak, strajk jest kilkaset lat starszy niż wynalazek alfabetu i prawie tysiąclecie starszy niż najstarsze monety. Plus można domniemywać, że strajk ten musiał wiązać się z robotniczą solidarnością, bo trwał blisko rok!

    https://libcom.org/history/records-of-the-strike-in-egypt-under-ramses-iii

  8. Emilio on 2020-05-08

    Przetrwałem z wami od początków człowieczeństwa aż do teraz, i szczerze powiedziawszy, prawdopodobnie tylko promil usłyszanych informacji utrwali sie w plątaninie neuronów, no ale…. jakie to ciekawe było 😮 I tym samym żal wielki mnie ogarnął. Dlaczego w palcówkach edukacji trzeba tak syntetycznie, tak nieludzko wręcz? ehh Dzięki wielkie 🙂

  9. Nabucco on 2020-05-18

    Jak zwykle super odcinek 😀 dzięki, że nagrywacie i umilacie mi smętny czas w robocie 🙂

  10. quiros on 2020-06-29

    Hej, swietna robota! W ogole caly cykl “historyczny” jest swietny. Dziekuje!

  11. Imię on 2020-07-12

    Robicie naprawdę dobrą robotę z cyklami historycznymi i naukowymi. Naprawdę polecam iść w tę stronę, bo słucha się Was genialnie. Tylko please nagrywajcie częściej!

  12. Borys on 2020-07-19

    Hej! Wspomniałaś, że masz w domu kawałek piasku stopionego przez piorun. Nie chodzi to o fragment skamieliny belemnitu? Cylindryczne, pomarańczowe z wyraźnie zaznaczonym rdzeniem. W społeczeństwie powszechna jest opinia właśnie o powstaniu tego “kamyka” poprzez uderzenie pioruna w powierzchnię ziemi.

  13. bartolinciu on 2020-08-11

    Torf bardzo dobrze nadaje się jako opał, więc może ktoś kiedyś wziął sobie taki kawałek torfu z wyschniętych bagien i mu w piecu albo w ognisku zostały jakieś pozostałości

  14. Tomek on 2020-09-04

    Witam.

    Świetnie się Was słucha.

    Uwaga do treści dotyczącej “pieniądza”. Mam wrażenie, że w waszym podejściu “pieniądz” to monety. W rzeczywistości pieniądz to środek wymiany i absolutnie nie musi on mieć postaci fizycznej. Wystarczy jednostka rozliczeniowa, najlepiej centralnie regulowana i do tego jakieś medium prowadzenia zapisków: gliniana tabliczka lub papier i już mamy pieniądz.

    Pieniądz istniał już w czasach Ur III. Tabliczki wykopane w Uruk zawierają zapisy pieniężne. To jest w pełni funkcjonujący pieniądz. Rozwój mennictwa nie powoduje powstania pieniądza jako konceptu, ten istnieje od tysięcy lat, tylko jest techniką zarządzania pieniądzem.

    Dziś posługujemy się zapisami w księgach elektronicznych, a gotówka stanowi jedynie 2-3% zasobu pieniądza w gospodarce. Dzisiejszy pieniądz w postaci zapisu bankowego nie różni się niczym od zapisów kredytowych znanych z Uruk.

    Polecam literaturę:
    Graeber (zmarł wczoraj, btw): “Dług, pierwsze 5 tysięcy lat.”
    Goetzmann: “Money Changes Everything”.

    Pozdrawiam.

  15. majorwitek on 2020-09-13

    @tomek: zupełnie nie, jesteśmy świadomi że do pieniądza w postaci monet jest jeszcze kilkaset lat 🙂
    w tym momencie historycznym używamy srebra siekańcowego i innych płacideł – zdaje się że wprost mówię o tym w odcinku, przy okazji fenicjan.

  16. Tomek on 2020-09-15

    Do tego właśnie się odnoszę. Prowadzisz narrację tak, jakby srebro siekańcowe i płacidła były pierwotną formą pieniądza. A to raczej nieprawda. W Sumerze pieniądzem był po prostu kredyt (denominowany w ustalonej przez króla jednostce pieniężnej). Oni handlowali ze sobą, stosując zapisy pieniężne w postaci zobowiązań i rozliczali je od wielkiego dzwonu. W Sumerze walutą był srebro, ale w samym mieście mało kto miał srebro. Po prostu ludzie rozliczali się “na zeszyt”.

  17. majorwitek on 2020-10-04

    @tomek: aż poszedłem sprawdzić i faktycznie, nie wspomniałem o ekonomii opartej o dług! duże przeoczenie i wartościowa korekta, dzięki!
    krótka historia pieniądza to będzie jeden z odcinków pobocznych. 🙂

  18. Tomek on 2020-10-08

    @majorwitek

    Wow! To by było coś ekstra. Tylko błagam! Nie spierdzielcie tego, bo to jest temat bardzo trudny, pełen nieprawd i ideologicznych inwazji.

    Ja zauważyłem, że u Was Nerdów jest zdrowe podejście do roli państwa i wiedzy, jako czynnika organizującego społeczeństwo i dbającego o ład i rozwój, np. poprzez inwestycje. To dbanie jest lepsze lub gorsze, ale taka jest zasadniczo idea, że ono ma być.

    Niestety ekonomia jest przesiąknięta antypaństwową doktryną, mówiącą, że ludzkość i gospodarka miałyby się świetnie bez państwa.

    Temat pieniądza jest jednym z najbardziej przeideologizowanych zagadnień w ekonomii. Trudny grunt.

  19. kya on 2020-10-09

    @Tomek oj tak, to prawda. odrobimy rzetelnie swój research — a potem liczymy na Was (Ciebie zwłaszcza 😉 w komentarzach!

  20. Tomek on 2020-10-10

    Jeśli chcecie, mogę Wam podesłać kilka tytułów, które mogą się Wam przydać.

  21. Longinus on 2020-11-15

    Co do tego, co mówi wyżej Tomek, to chciałbym parę uwag umieścić, bo trochę akurat siedzę w tym temacie. Generalnie kwestia tego, czym jest pieniądz, to trudny do jednoznacznego rozstrzygnięcia spór filozoficzny – filozofii pieniądza (jest o tym opasłe dzieło G. Simmela sprzed stu lat, ale mniejsza o to). Stanowisko, które proponuje Tomek, a które i mnie jest bliskie, jest zwane czartalizmem i postrzega pieniądz jako dość abstrakcyjną relację społeczną (taką relacją jest też dług, nawiasem mówiąc), opartą, no właśnie, czy to o relację władzy politycznej, czy o nierówności ekonomiczno społeczne, a przez to istniejącą niemal od początku cywilizacji. Jest to podstawa tzw. Nowoczesnej teorii pieniężnej (MMT- Modern monetary theory), która w dzisiejszych czasach pieniądza fiducjarnego wydaje się mieć pewne poparcie w empirii. Jednak jeszcze w XIX czy XX wieku dość oczywista była inna filozofia pieniądza – metalizm. Zgodnie z nią pieniądz to po prostu towar, a na przestrzeni całej historii można dostrzec, jak to, co akurat służyło za środek płatniczy, stawało się coraz łatwiejsze w “obsłudze” (stąd te krowy jako “waluta”, o czym kiedyś tam wspominaliście, czy te quasi-sztabki brązu, itd.) – w dzieleniu, przenoszeniu, gromadzeniu i przechowywaniu itd. Metalizm implikuje podejście, że pieniądz ma sam w sobie wartość rynkową (jak każdy towar) – np. wartość danej masy kruszcu – a czartalizm, że takiej wewnętrznej wartości pieniądz nie posiada, a wartość np. kawałka papieru z nadrukiem jest zapewniana i gwarantowana władzą polityczną.

    Co do źródeł, o których Tomek wspominał, to pozwolę sobie dorzucić jeden artykuł traktujący bezpośrednio o czasach omawianych w tej serii NN: Semenova, A., Randall Wray, L., The Rise of Money and Class Society: The Contributions of John F. Henry, The Levy Economics Institute Working Paper No. 832

  22. Tomek on 2020-11-22

    Sorry, że chwilę to trwało. Podsyłam proponowaną literaturę dot. historii pieniądza:

    Na start dobre to:
    1. David Graeber, “Dług, pierwsze 5000 lat”. Jest to opis roli rynków, pieniądza i wymiany dóbr z perspektywy antropologa. Pozycja istotna, bo dotyka tematyki ekonomicznej obserwowalnej u ludzi niecywilizowanych i opowiada jak mogło wyglądać przejście pieniądza do cywilizacji.

    Graebera można uzupełnić przez:
    2. Marcel Mauss, “The Gift, Forms and Functions of Exchange in Archaic Societies”

    Po wstępie antropologicznym, sugeruję czartalistyczny wstęp teoretyczny do teorii pieniądza państwowego:
    3. Georg F Knapp, “The State Theory of Money”, gdzie Knapp opisuje pieniądz jako wytwór prawny, mający na celu umożliwienie państwu realizowanie funkcji polityki gospodarczej (i innych polityk).

    Mając podkład antropologiczny i teoretyczny, sugeruję przeczytać opisy wyników badań dotyczących historii pieniądza:

    4. William N Goetzmann, “Money changes everything” – czasy Sumeru ciekawe, a historia ciągnie się potem do teraźniejszości

    5. Hans Van Wees, “Ships and Silver, Taxes and Tribute” – Grecja archaiczna

    6. Christine Desan, “Making Money, Coin, Curremcy, and the Coming of Capitalism”.

    Pozdrawiam

  23. majorwitek on 2020-11-24

    @longinus, tomek: dziękuję za komentarze i polecanki lekturowe! 🙂

Po sygnale zostaw wiadomość

Email będzie schowany. Pola wymagane oznaczone *

Podobne odcinki